Back

ⓘ नाटक



                                               

शोकात्मिका

शोकात्मिका हा माणसाच्या जिवनात दुःख आहे हे दाखविणारा नाट्यप्रकार आहे. नाटकातील प्रमुख पात्राचा शोकात्म अंत किंवा विनाश घडवून आणणाऱ्या गंभीर आणि महत्त्वपूर्ण कृतीचे चित्रण करणारी नाट्यात्म कृती म्हणजे शोकात्मिका असे विवेचन ऍरिस्टॉटल या तत्त्वज्ञाने त्याच्या काव्यशास्त्र या ग्रंथात केलेले आहे. इस्किलस, सोफोक्लिज आणि युरिपिडिज या ग्रीक नाटककारांनी या प्रकाराचे विपूल लेखन केले. शोकात्मिका या प्रकाराचा ठळकपणे उठून दिसणारा विशेष म्हणजे दुःखपूर्ण शेवट. हा शेवट प्रमुख पात्राच्या भीषण मृत्यूत किंवा दारुण दुःस्थितीत होतो.परंतु केवळ तसा शेवट असलेले प्रत्येक नाटक हे शोकात्मिका ठरत नाही. शोकात्मिकेत मा ...

                                               

ललित प्रभाकर

ललित प्रभाकर हा एक मराठी चित्रपट, दूरचित्रवाणी आणि नाटक यांतील अभिनेता आहे. आदित्य देसाई हा लोकप्रिय मालिका जुळून येती रेशीमगाठी आणि मुख्य अभिनेता चि. व चि.सौ.कां. या त्याच्या पदार्पण चित्रपटातातील प्रमुख भूमिकांसाठी प्रसिद्ध आहे.

                                               

टीवएफ एस्पिरियंट्स

एस्पिरियंट्स ही एक भारतीय मिनी वेब सीरिज आहे जी टीवएफ द्वारा निर्मित आणि दिग्दर्शित केली गेली आहे. ऍस्पिरंट पासून ते आयएएस अधिकापर्यंतचा प्रवास या मालिकेत दाखविण्यात आला आहे. नवीन कस्तुरिया, शिवनकीतसिंग परिहार, नमिता दुबे आणि सनी हिंदुजा मुख्य भूमिकेत दिसले आहेत.

                                               

झिम्मा (मराठी चित्रपट)

झिम्मा हा आगामी भारतीय मराठी भाषेतील नाटक शैलीतील चित्रपट आहे जो हेमंत ढोमे यांनी झिम्मा केले दिर्दर्शीत केला आहे. चित्रपटाचे लेखन इरावती कर्णिक यांनी केले आहे. सुहास जोशी, सोनाली कुलकर्णी, सिद्धार्थ चांदेकर, क्षिती जोग आणि सुचित्रा बांदेकर हे या चित्रपटाचे कलाकार आहेत. हा चित्रपट एप्रिल २०२१ रोजी नाट्यरित्या रिलीज होणार होता पण कोविड -१९ मध्ये साथीच्या साथीने हा चित्रपट पुढे ढकलला गेला.

                                               

भावना बलसावर

भावना बलसावर एक भारतीय चित्रपट, रंगमंच आणि दूरदर्शन अभिनेत्री आहे. भावना ही भारतीय चित्रपट सृष्टीतील प्रसिद्ध अभिनेत्री शुभा खोटे ची मुलगी आहे. भावना बलसावर ला दोन भावंडे आहेत, त्यापैकी अश्विन बलसावार ही एक ध्वनी मुद्रक आहे. भावना आर्य विद्या मंदिर ची माजी विद्यार्थीनी असून इयत्ता दहावी मध्ये आय.सी.एस.ई तुन अव्वल आलेली आहे. भावना एस.एन.डी.टी. कॉलेजमधून ड्रेस डिझायनिंग आणि फॅशन समन्वयाची पदवीधर आहे. इ.स. २००२ मध्ये भावना ने अभिनेता करण शहाशी लग्न केले. तिचे आजोबा नंदू खोटे हे रंगमंच आणि मूक सिनेमातील एक प्रसिद्ध अभिनेते होते. नंदू खोटे च्या मेव्हणी प्रसिद्ध चित्रपट अभिनेत्री दुर्गा खोटे ह्य ...

                                               

समांतर (दूरदर्शन मालिका)

समांतर ही एक भारतीय मराठी टेलिव्हिजन मालिका आहे जी १३ मार्च २०२० रोजी प्रसिद्ध झाली. या मालिकेत स्वप्निल जोशी आणि तेजस्विनी पंडित हे मुख्य कलाकार आहेत. या मालिकेचे प्रसारण एमएक्स प्लेयरवर केले गेले.

नाटक
                                     

ⓘ नाटक

नाटक म्हणजे जिवंत, मृत, पौराणिक, ऐतिहासिक किंवा काल्पनिक व्यक्ती किंवा प्राणी यांच्या भूमिका करणाऱ्या नटांनी रंगमंचावर सादर केलेली, बहुधा संवादात्मक, अभिनयमय, नृत्यमय किंवा काव्यात्मक कलाकृती असू शकते. नाटकामध्ये शब्दसंहिता, त्याचप्रमाणे कथानक, त्यात आलेल्या विषयांचा तपशील, संवाद, पदे, वाद्यसंगीत, पार्श्वसंगीत, नृत्ये, संघर्ष, उत्कंठा, नेपथ्य, वेश-रंगभूषा, प्रकाशयोजना, अभिनय आणि कथानक असू शकते. पण यांतली एकही गोष्ट नाटकासाठी अपरिहार्य वा अनिवार्य नाही. सॅम्युअल बेकेट यांचे ब्रेथ हे नाटक शब्दसंहिताविरहित आणि अभिनयविरहित आहे. नाटकाचा प्रयोगकाल काही सेकंदांपासून बारा तासांपर्यंत असू शकतो. ‘वाडा चिरेबंदी’ सारखे नाटक सलग सादर न करता दोन दिवसही सादर होऊ शकते. नभोवाणीवरील श्रुतिका एकाहून अधिक दिवस चालू शकतात, तर दूरचित्रवाणीवर मालिका महिनोन्‌महिने चालतात. नाट्यवाचन हा त्यातील प्रमुख प्रकार आहे. नाटक हा साहित्याचा अविभाज्य घटक आहे.

                                     

1. नाटकाची व्याप्ती

नाट्य हे "सर्वकर्मांनुदर्शक आहे". कर्म हे संचित असते आणि त्याचे दर्शन कृती द्वारा होणारे असते. त्याचे अनुसंधान म्हणजे नाट्य म्हणता येईल.नाट्य हे त्रैलोक्याचे भावानुकीर्तन असते. सर्व प्रकारच्या वृत्ती प्रवृत्तीचे दर्शन असते. संपूर्ण विश्वातील सर्व जीवन व्यवहारातील भावांच्या श्रनुकीर्तनातून नाट्य प्रकट होते असे म्हटले की नाट्याची ही व्याप्ती लक्षात येईल.भावकीर्तनात जे जे असेल त्याचा परस्पर अन्वय, संबंध येथे प्रकट असतो असे म्हटले तर? नाट्य हा "सर्वभावान्वयापेक्षी वेद" आहे.

संदर्भ:- संपा आनंद वास्कर,वाङमयप्रकार: संकल्पना व स्वरूप, अन्वय प्रकाशन, पुणे.२००४, पृ.क्र.६७-६८

महाराष्ट्र हा नाट्यवेडा प्रदेश म्हणून ओळखला जातो. महाराष्टाला नाटकांची प्राचीन व समृद्ध परंपरा आहे.

मराठीतील नाटकांपेक्षा हिंदीत आणि बंगालीत जास्त नाटके होतात. फरक एवढाच आहे की, एखादे मराठी नाटक दशकानुदशके रंगमंचावर येत राहते, आणि हिंदी नाटकाचे एक-दोन प्रयोग झाले की ते रंगमंचावर येणे बंद होते.

अभिव्यक्तीचे सशक्त माध्यम नाटक:- नाटकासारखे जिवंत माध्यम जेथे असते, तेथे जिवंत माणसे जिवंत माणसांशी संवाद साधत असतात. जिवंत माणसे एकाच कालखंडात जगत असतात. त्यामुळे त्या त्या काळातल्या माणसांबरोबर त्या त्या काळातले प्रश्न आदान प्रदान करणे, त्यांचे विचार, त्यांना काय वाटते हे लोकांसमोर मांडणे हा एक त्यांतला महत्त्वाचा भाग असतो. आणि त्याच्यातच खरा खूप मोठा आनंद असतो. नाटकाचा झालेला कुठलाही प्रयोग हा परत कधी होत नाही. प्रयोग नेहमी नवीनच होत असतो, म्हणून नाटकाला प्रयोग म्हणतात. प्रत्येक वेळी त्याच्यात प्रेक्षकाला काहीतरी नवीन सापडते. आता सापडणे हेच जर तत्त्व मान्य केले तर ते सापडण्यासाठी प्रेक्षकाच्या फुटपट्ट्या काय असाव्यात, हा केवळ त्याचा व्यक्तिगत मुद्दा असतो. त्याला काय आवडते, काय वाटते, त्याच्या स्वतःच्या आजच्या सामाजिक धारणा काय आहेत, संवेदना काय आहेत, त्याला समाजकारण - राजकारणाविषयी काय वाटते, माणूस म्हणून जगत असताना त्याचे अत्यंत कळीचे, अत्यंत टोकाचे प्रश्न काय आहेत, की ज्यामुळे त्याला कोंडीत पकडल्यासारखे वाटते, हे महत्त्वाचे असते. अभिव्यक्त कशातनेही होणे याला मराठीतण माध्यम म्हणतात. म्हणूनच नाटक हे अभिव्यक्तीचे प्रभावी माध्यम आहे.

नाटक आणि प्रयोगानुभव:-

माणूस जेव्हा एखादे नाटक पहायला जातो, तेव्हा तो अनुभव कसा असतो?

एकतर त्याने आधी त्या नाटकाची जाहिरात पाहिलेली असते, किंवा कोणीतरी त्याला नाटकाविषयी सांगितलेले असते. मग तो नाटक पहायला जायचे ठरवतो, कोणासोबत किंवा एकटेच. कदाचित त्या नाटकाचा भाग असलेल्या कोणीतरी त्याला नाटक पहायचे आमंत्रण दिलेले असते, नाहीतर मग तो तिकिट काढतो.

प्रयोगाच्या दिवशी ठरलेल्या वेळेला माणूस नाटकघरात पोचतो. त्याच्याप्रमाणेच इतरही लोक नाटक पहायला आलेले असतात. नाटकघराच्या आवारात त्या दिवशी सादर होणाऱ्या तसेच काही आगामी नाटकांची माहिती लावलेली असते. या माहितीमध्ये प्रामुख्याने नाटक कधी, किती वाजता आणि कुठे सादर होणार आहे, नाटकाचे नाव काय आहे, नाटकाचे लेखक, दिग्दर्शक, तंत्रज्ञ आणि कलाकार कोण आहेत हे लिहिलेले असते. क्वचित प्रसंगी नाटकाचा प्रकार किंवा नाटकाचा विषय देखील नोंदवलेले असते. कधीकधी नाटकातील कलावंतांची किंवा नाट्यप्रसंगांची छायाचित्रे असतात. ते वाचत, बघत असतानाच माणसाच्या नाट्यानुभवाला सुरुवात झालेली असते.

त्यानंतर माणूस तिकिट दाखवून प्रेक्षागृहात प्रवेश करतो. बंद पडद्यासमोर अनेक खुर्च्यांच्या रांगा ओळीने लावलेल्या दिसतात. तो त्याच्या आसनावर जाऊन बसतो. त्याच्या आजूबाजूलाही लोक येऊन बसलेले असतात. मग तोपण ह्या प्रेक्षकसमूहाचा एक भाग होतो. थोड्या थोड्या कालावधीने तीन घंटा होतात, प्रेक्षागृहातील दिवे मंद होऊ लागतात. आता, सादर होणाऱ्या नाटकाविषयी सांगितले जाऊ लागते. समोरचा पडदा हळूहळू उघडू लागतो. नाटकाच्या प्रयोगाला सुरुवात होते.

रंगमंचावर हळूहळू प्रकाश येऊ लागतो आणि प्रेक्षक नाटकाच्या विश्वात प्रवेश करतो. कधी कधी मंचावर काही वस्तू मांडलेल्या असतात, त्यावरुन त्याला हे नाटक कुठे घडते आहे याची कल्पना येऊ शकते. एखादे घर किंवा कार्यालय, महाल, रस्ता किंवा जंगल असे काहीही. मंचावर असलेले किंवा प्रवेश केलेले नट-नट्या त्याला व्यक्तिरेखांची प्रचिती देतात. या व्यक्तिरेखा त्याच्याच समाजातील आपल्या आजूबाजूला असणाऱ्या माणसांसारख्या असू शकतात किंवा परक्या देशातल्या, इतिहासातल्या किंवा काल्पनिकदेखील असू शकतात. त्यांनी घातलेले कपडे, त्यांचे चालणे बोलणे असे काही असते की, ज्या जगात ते राहतात त्याची प्रेक्षकाला कल्पना कल्पना येऊ शकते.

हळूहळू नाटक पुढे सरकते. प्रेक्षकालार नाटकातील व्यक्तिरेखांमधले नातेसंबंध लक्षात यायला लागतात. कोणकोणत्या व्यक्तिरेखा एकमेकांच्या जवळ येताहेत, कोणकोणत्या एकमेकांशी फटकून वागताहेत. हळूहळू आपल्याला त्यांचा परिचय होऊ लागतो. काही व्यक्तिरेखा त्याला आपल्या अगदी जवळच्या वाटतात, तर काहींचा त्याला राग येतो. मंचावर जे काही घडते आहे त्यामुळे कधी त्याला गंमत वाटते तर कधी तो गंभीर होतो. व्यक्तिरेखा जेव्हा स्वतःचीच चेष्टा करतात, तेव्हा तोपण त्यांच्यावर हसतो. जेव्हा त्यांच्यावर संकटे कोसळतात, तेव्हा त्याला त्यांची काळजी वाटायला लागते. त्यांच्या वेदनेने तोही दुःखी होतो. कधी नाटकातील थरार आणि रहस्य वाढत जाते, प्रेक्षक श्वास रोखून पहात राहतो. नाटक त्याच्या अत्युच्च बिंदुपाशी पोचते. हळूहळू प्रसंगांची उकल होते, आणि शेवटी त्याला हायसे वाटते.

पडदा पडतो. नाटक संपते. प्रेक्षाघरातील दिवे उजळतात.नाटक बघायला आलेली माणस टाळ्या वाजवतात. लोक हळूहळू प्रेक्षाघराबाहेर पडून काल्पनिका विश्वातून वस्तुनिष्ठ विश्वात प्रवेश करतात. नाटकातले काही विचार, काही ठसे, काही भावना मात्र त्या प्रेक्षाकाच्या मनात नंतर बराच काळ रेंगाळत राहतात. हा अनुभव केवळ एखाद्यालाच नाही तर अनेकांना येतो. शेकडो वर्षांपासून लक्षावधी-कोट्यवधी प्रेक्षक हा अनुभव घेत आलेत. अर्थात प्रत्येक वेळी हा अनुभव असाच असेल असे मात्र नाही; कधी ते जास्त हसले असतील तर कधी जास्त दुःखी झाले असतील. नाटकाचा हाच अनुभव अनेक वेगवेगळ्या पद्धतींनी अनुभवता येऊ शकतो. कधी एका मोठ्या प्रेक्षाघरात हजारो लोकांसोबत हा अनुभव घेता येतो, तर कधी समीपमंच घरात अगदी साठ-सत्तर प्रेक्षकांसोबत हा अनुभव घेता येतो. कधी नाटकातल्या गोष्टीत प्रेक्षक गुंगून जातो, तर कधी नाटकातील गोष्टीमुळे त्याला सभोवतालची जाणीव होते. कधी त्याला स्वतःसारख्याच व्यक्तिरेखा दिसतात, तर कधी आदर्श व्यक्तिरेखा दिसतात. काही नाटकांमधून त्याच्या भोतालच्या समाजातील समस्या मांडल्या जातात, तर काही नाटके त्याला त्रिकालबाधित सत्याची जाणीव करून देतात; काही विचार करायला लावतात, तर काही केवळ केवळ अनुभव देतात. असे जरी असले, तरी एखाद्या नाट्यप्रयोगाचा एकदा जो अनुभव येतो, तो एकदाच येतो. कारण नाटकाचा प्रत्येक प्रयोग हा जरी एकसारखा असला तरी त्याचा अनुभव मात्र प्रयोगागणिक वेगळा असतो, कारण नाटक ही प्रयोगकला आहे.

                                     

2. नाटकाचा इतिहास

भारतीय रंगभूमीचा इतिहास बराच प्राचीन आहे.

भारतात काही रंगभूमीपूर्व कलांचा आढळ होता, असे प्राचीन भारतीय साहित्यांमधील संदर्भांवरून लक्षात येते. गोष्टी सांगण्याच्या कलेतून आख्यानकाव्यांचा जन्म झाला, आणि आख्यानकाव्यांमधून महाकाव्यांची निर्मिती झाली. ही महाकाव्ये मौखिक परंपरेतून पिढ्यानपिढ्या जतन करण्यात आली. महाकाव्यांमधील आख्याने लोकसमुदायासमोर सादर करण्यात येत असत. त्यात वाचिक अभिनयासह संगीताचाही समावेश असे. त्याचप्रमाणे. प्राचीन भारतामधील आर्य संस्कृतीमध्ये यज्ञयाग केंद्रस्थानी होते. त्यांच्या अनुष्ठानामध्ये अनेक गोष्टी अभिनय केल्यासारख्या करावयाच्या असत. वेदवाङ्मयामध्ये काही संवादसुक्ते आढळतात. या सुक्तांचे पठन करताना वाचिक अभिनय आणि हावभावांची जोड मिळून छोटे नाट्यप्रसंग सादर होत असावेत.

इ.स.पू. दोनशे ते इ.स.दोनशे या चारशे वर्षांच्या दरम्यान केव्हातरी संस्कृत नाट्यलेखनापासून ते नाट्यप्रयोगाची इत्यंभूत माहिती देणारा नाट्यशास्त्र हा ग्रंथ रचला गेला. भरत हा नाट्यशास्त्राचा कर्ता समजला जातो.

संस्कृत नाटकांमध्ये सर्वांत प्राचीन अशी नाटके अश्वघोष या नाटककाराची मानता येतील. त्याची नाटके बौद्ध धर्मातील शिकवणी संदर्भातील होती. परंतु ती त्रुटित स्वरूपात मिळालेली असल्याने कथानकाची पूर्ण कल्पना करता येत नाही. सन १९१२मध्ये केरळात ताडपत्रांवर लिहिलेली भास या नाटककाराची तेरा नाटके सापडली. त्याने रचलेले स्वप्नवासवदत्ता हे संस्कृत भाषेतील एक महत्त्वाचे नाटक मानले जाते. कर्णभार आणि ऊरुभंग या एकांकी नाटकांमध्ये महाभारतातील खलपात्रांचे उदात्तीकरण असून ती नाटके करुणरसप्रधान आहेत. गुप्तकाळातील कालिदास या नाटककाराची मालविकाग्निमित्र, विक्रमोर्वशीय आणि अभिज्ञान शाकुंतल ही नाटके प्रसिद्ध आहेत. ती शृंगाररसप्रधान आहेत. शूद्रकाने रचलेले मृच्छकटिक हे एक लोकप्रिय संस्कृत नाटक होते. यात चारुदत्त आणि वसंतसंनेच्या प्रणयकथेला समांतर अशी राज्यक्रांतीची कथा आहे. इतर संस्कृत नाटककारांमध्ये भवभूती नाटक - उत्तररामचरित, विशाखादत्त नाटक - मुद्राराक्षस, इत्यादींचा समावेश होतो.

भास हा एक प्राचीन भारतीय नाटककार होता. तसेच कालिदास हा कवीही नाटककार होता. ही नाटके बहुधा संस्कृत भाषेत असली तरी त्यांतली काही पात्रे प्राकृत भाषेत बोलत असत.

                                     

3. नाट्यकोश

मुख्यत्वे मराठी भाषेतील नाट्यसृष्‍टीची साद्यंत माहिती देणारा ’मराठी नाट्यकोश’, मराठी लेखक डॉ. वि.भा. देशपांडे यांनी संपादित केला आहे. १२००हून अधिक पृष्ठांच्या या ग्रंथाचा हिंदी अनुवाद अमेय इन्स्पायरिंग बुक्सतर्फे प्रकाशित करण्यात आला आहे.

                                     

4. नाटकांचे लांबीनुसार वर्गीकरण

  • नाट्यत्रयी ३ नाटकांना लागणारा कालावधी
  • नाट्यछटा प्रयोग कालावधी काही मिनिटे
  • एकांकिका ३० ते ४५ मिनिटे
  • दीर्घांक सव्‍वा ते दीड तास
  • नाटक तीन ते सहा तास
  • दीर्घ नाटक प्रयोग कालावधी ९ तास
  • लघुनाटक/नाटिका सव्‍वा ते दीड तास
                                     

5. नाट्यांतर्गत काळावरून वर्गीकरण

  • मिथकाधारित ययाति
  • अनैतिहासिक-ऐतिहासिक उदा० घाशीराम कोतवाल
  • शोकात्मिका उदा० सवाई माधवरावांचा मृत्यू
  • सुखात्मिका उदा० तुझे आहे तुजपाशी
  • विशिष्ट काळ नाट्य/प्रासंगिक नाटक उदा० शारदा; डॉक्टर लागू; तो मी नव्हेच
  • राजकीय नाटक स्वातंत्र्यपूर्व आणि स्वातंत्र्योत्तर नाटक उदा० कीचकवध; संन्यस्त खड्ग; मी नथूराम बोलतोय
  • सामाजिक उदा० भावबंधन
  • फॅंटसी अद्भुतरम्य नाटक, उदा० जादूचा शंंख)
  • ऐतिहासिक उदा० भाऊबंदकी
  • भविष्य-नाटक फ्युचरिस्ट प्ले, उदा० चारशे कोटी विसरभोळे
  • पौराणिक उदा० सौभद्र
  • कौटुंबिक बाळ कोल्हटकरांची नाटके
                                     

6. नाट्यलेखन काळावरून वर्गीकरण

  • अभिजात नाटक क्लासिक
  • अलिखित तत्कालस्फूर्ती नाटक सोंगाड्याची बतावणी
  • मॉडर्न-क्लासिक स्थल-कालातीत नाटक
  • मॉडर्न आधुनिक नाटक
                                     

7. नाट्यसंगीत

मराठी संगीत नाटकांच्या उत्कर्षकाळात मराठी नाट्यसंगीत या नावाचा एक नवाच गीतप्रकार उदयास आला. मराठी नाट्यसृष्टीची शताब्दी झाली तरी संगीताचा हा प्रकार महाराष्ट्रात अजूनही लोकप्रिय आहे. मराठीत नाट्यसंगीताचे शिक्षण देणाऱ्या अनेक संस्था आहेत.

                                     

8. मराठी नाटकाचे आद्य प्रवर्तक

ज्याला अस्सल मराठी नाटक म्हणून संबोधिता येईल अशा नाटकाचे आद्य प्रवर्तक बळवंत पांडुरंग किर्लोस्कर १८४३-१८८५ हे होत. किर्लोस्करांनी कविकुलगुरू कालिदासाच्या अजरामर शाकुंतलाचे मराठी रूपांतर १८८० साली केले.

                                     

9. संगीत मराठी नाटके

विष्णुदास भावे हे आद्य संगीत नाटककार होते.

मराठी नाटकांना संगीत नाटकांची परंपरा आहे. संगीत मानपमान, संशयकल्लोळ, शारदा आदी नाटके प्रचंड गाजली. नाटके बंद झाली तरी त्यांतील पदे अनेकदा अन्य गायकांकडून गायली जातात.

                                     

10. प्रायोगिक रंगभूमी

मराठी नाटकांच्या परंपरेत प्रायोगिक रंगभूमीचे फार मोठे महत्त्व आहे. नाटकांमधील नावीन्य आणि प्रयोग हे प्रायोगिकमध्ये पाहायला मिळतात. प्रायोगिक नाटक काही वेळा सामान्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. प्रायोगिक नाटकात नेपथ्य, वेशभूषा, रंगभूषा आदींचा वापर अत्यंत कमी असतो. यात नेपथ्य" सूचक’ आणि प्रतिकात्मक असते. संगीत मर्यादित असू शकते किंवा अजिबात नसू शकते. यामध्ये संहिता आणि संहितेचा आशय मांडण्यावर अधिक भर दिलेला असतो; परंतु व्यावसायिक नाटकात या सगळ्याचा वापर आणि भर हा कलाकृती आकर्षक करण्यावर दिलेला असतो. संहिता आणि संहितेचा आशय याचा विचार व्यावसायिक दृष्टिकोनातून कलाकृती आकर्षक करण्यावर अधिक असतो. यामध्ये असणाऱ्या स्पर्धा आणि प्रेक्षकांचा विचार केला, तर प्रेक्षक वर्ग दोन्ही ठिकाणी भिन्न किंवा एकसारखा असू शकतो. आर्थिक गणिते मात्र, सर्वस्वी संहिता कोणत्या प्रकारची आहे?, तिचे किती प्रयोग करायचे आहेत?, प्रायोगिक का व्यावसायिक? यावरूनच मांडावी लागतात. विविध रुची संपन्न प्रेक्षक वर्ग आणि प्रेक्षकसंख्या नेहमीच कमी-जास्त होत असतात.

                                     

11. नटसम्राट

मराठी नाटकांमध्ये गाजलेल्या नाटकांत नटसम्राट हे नाटक खूप चर्चिले जाते. हे नाटक शेक्सपियरच्या किंग लियर या नाटकावर आधारित आहे. नाटकात अप्पासाहेब बेलवलकरांची भूमिका करणे हे एक आव्हान समजले जाते. फारच थोड्या नटांनी ते स्वीकारले आणि यशस्वीरीत्या पार पाडले. श्रीराम लागू, दत्ता भट, दत्ता मयेकर, मोहन जोशी, सतीश दुभाषी, चंद्रकांत गोखले, मधुसूदन कोल्हटकर, राजा गोसावी हे त्यांपैकी काही अभिनेते होत. ह्या नाटकावर एक मोठा चित्रपटही झाला. त्यात अप्पासाहेब बेलवलकरांची भूमिका अभिनेते नाना पाटेकर यांनी साकारली होती. नटसम्राट नाटकाचे हिंदी रूपांतरही झाले आहे. त्यात अप्पा बेलवलकरांची भूमिका आलोक चटर्जी करतात. ३० मे २०१७ रोजी दिल्लीत झालेल्या या नाट्यप्रयोगानंतरच्या नाट्यप्रसंगाचे वर्णन येथे वाचता येईल.

                                     

12. नाटकांचे प्रकार

  • सुखात्मिका
  • पुरुषपात्रविरहित नाटक
  • लळीत
  • दीर्घांकिका
  • तमाशा
  • मूकनाट्य
  • समस्याप्रधान नाटक
  • अभिजात नाटक
  • दूरचित्रवाणी मालिका
  • सामाजिक नाटक
  • श्रुतिका नभोनाट्य
  • न-नाट्य असंगत नाट्य
  • गद्यनाटक
  • नभोनाट्य श्रुतिका
  • प्रायोगिक नाटक
  • बाहुली नाट्य कठपुतळी
  • त्रिनाट्यधारा नाट्यत्रयी
  • जीवनवादी नाटक
  • ऐतिहासिक नाटक
  • दशावतार
  • नाट्यत्रयी त्रिनाट्यधारा
  • महानाट्य: रंगमंचावर सादर न करता येण्यासारखे मैदानावर करायचे नाटक
  • संगीत नाटक
  • वास्तववादी नाटक
  • संगीतिका ऑपेरा
  • विधिनाट्य
  • एकांकिका
  • नाट्यछटा
  • भारूड
  • पथनाट्य
  • लघुनाटक
  • लोकनाट्य
  • बिनवास्तववादी नाटक फॅन्टसी
  • कलावादी नाटक
  • भक्तिनाट्य
  • समूहकेंद्री नाटक
  • भविष्य नाटक फ्यूचरिस्ट प्ले
  • सुरचित नाटक वेल्-मेड्-प्ले
  • आधुनिक अभिजात नाटक
  • विज्ञान नाटक सायन्स-फॅन्टसी
  • मिथकाधारित नाटक मिथ्-बेस्ड
  • नाटिका
  • व्यक्तिकेंद्री नाटक
  • फिजिकल नाटक
  • रिंगणनाट्य
  • बालनाट्य
  • एकपात्री नाटक
  • नुक्कड नाटक
  • भयनाट्य
  • शोकात्मिका
  • नृत्यनाटिका बॅले
  • चित्रनाट्य
  • पौराणिक नाटक
  • क्षोभ नाट्य
  • विनोदी नाटक
  • असंगत नाट्य न-नाट्य
  • चर्चानाट्य
  • मुक्तनाट्य
  • भाण किंवा मिश्र भाण: एक प्रकारचे संस्कृत एकपात्री नाटक
  • साभिनय नाट्यवाचन
  • प्रहसन फार्स
  • अतिनाट्य मेलोड्रामा
  • स्त्रीपात्रविरहित नाटक
  • विशिष्टकाळ नाट्य पीरियड प्ले
  • दीर्घनाटक
  • नाट्यवाचन


                                     

13. बहुभूमिका नाटके

नाटक, आणि त्या नाटकात एकाच व्यक्तीची अनेक रूपे सादर करणारे अभिनेते: -

  • थरार दोन भूमिका, सतीश पुळेकर
  • बहुरूपी प्रशांत दामले २ भूमिका, प्रशांत दामले
  • श्रीमंत दामोदर पंत २ भूमिका
  • चार दिवस प्रेमाचे दहा भूमिका, सविता प्रभुणे + प्रशांत दामले
  • हसवाफसवी सहा भूमिका, दिलीप प्रभावळकर; पुष्कर श्रोत्री
  • बे दुणे पाच पाच भूमिका, प्रशांत दामले
  • जस्ट हलकंफुलकं ५ भूमिका, विजय कदम + रसिका ओक; सागर कारंडे + अनिता दाते
  • चूक भूल द्यावी घ्यावी तीन भूमिका, निर्मिती सावंत
  • तो मी नव्हेच प्रभाकर पणशीकर
  • मुक्काम पोस्ट बोंबीलवाडी २ भूमिका
  • प्यार किया तो डरना क्या ३ भूमिका
  • सही रे सही ४ भूमिका, भरत जाधव
  • गंमत जंमत अरुण नलावडे + रसिका ओक + सोनाली चेऊलकर?)
  • तू तू मी मी १४ भूमिका, विजय चव्हाण; संतोष पवार
                                     

14. रंगभूमीचे प्रकार आणि शाखा

  • प्रसार रंगभूमी
  • उर्दू रंगभूमी
  • प्रचार रंगभूमी
  • सिंधी रंगभूमी
  • संस्कृत रंगभूमी
  • कानडी रंगनभूमी
  • परिसर रंगभूमी
  • हौशी रंगभूमी
  • समांतर रंगभूमी
  • तिसरी रंगभूमी
  • विधिनाट्य
  • ग्रीक रंगभूमी
  • मल्याळी रंगभूमी
  • तामीळ रंगभूमी
  • स्त्री-रंगभूमी हिंदीत नारी-रंगभूमी"
  • लोककला रंगभूमी
  • तेलगू रंगभूमी
  • विद्यार्थी रंगभूमी
  • प्रायोगिक रंगभूमी
  • ओरिसा रंगभूमी
  • कामगार रंगभूमी
  • झाडीपट्टीची रंगभूमी
  • रिंगणनाट्य
  • पारसी रंगभूमी
  • व्यस्ततावादी रंगभूमी
  • पंजाबी रंगभूमी
  • पथनाट्य
  • गुजराती रंगभूमी
  • प्रौढ रंगभूमी
  • आसामी रंगभूमी
  • बाल रंगभूमी
  • भक्तिनाट्य
  • निमव्यावसायिक रंगभूमी
  • नुक्कड नाट्य
  • तंजावरी रंगभूमी
  • ग्रिप्स थिएटर
  • बंगाली रंगभूमी
  • शालेय रंगभूमी
  • एलिचपूरची नाट्यपरंपरा
  • हिंदी रंगभूमी
  • ब्लॅक रंगभूमी
  • दलित रंगभूमी
  • व्यावसायिक रंगभूमी


                                     

15. नाट्यशास्त्र अध्यापन संस्था

  • डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ नाट्यशास्त्र विभाग, औरंगाबाद
  • ॲकॅडमी ऑफ़ थिएटर आर्ट्‌स, मुंबई विद्यापीठ

सरस्वती भुवन कला व वाणिज्य महाविद्यालय नाट्यशास्त्र विभाग, औरंगाबाद.

  • भरत नाट्यसंशोधन मंदिर, पुणे
  • चतुरंग प्रतिष्ठान, पुणे
  • मॉडर्न महाविद्यालय, पुणे
  • इंटरनॅशनल असोसिएशन फॉर परफॉर्मिंग आर्ट्‌स ॲन्ड रिसर्च IAPAR, पुणे. २०१७ सालचे संचालक - प्रसाद वनारसे
  • ललितकला केंद्र, पुणे विद्यापीठ, पुणे
  • रमेश कीर कला अकादमी, रत्नागिरी
  • शिक्षकांसाठी अभ्यासनाट्य शिबीर: ही शिबिरे हे अनेक संस्था भरवतात. असे एक शिबीर, पुण्यातील शिक्षण प्रसारक मंडळीने संस्थेच्या शतकोत्तर रौप्यमहोत्सवानिमित्त भरवले होते.
  • विद्याधर गोखले संगीत नाट्य प्रतिष्ठान: नाट्यसंगीतातली पदवी आणि पदविका देणारी संस्था
  • नाट्यसंस्कार कला अकादमी
                                     

16. नाट्य महोत्सव

महाराष्ट्रात वेळोवेळी अनेक नाट्य महोत्सव होतात. महोत्सवांत उत्तमोत्तम नाटके रंगमंचावर सादर होतात. असे काही नाट्य महोत्सव --

  • औरंगाबाद मराठवाडा विद्यापीठातील नाट्यशास्त्र विभागाचा वार्षिक नाट्यमहोत्सव इ.स. १९७३पासून
  • अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलन हे इ.स. १९०५ पासून भरत आले आहे.
  • भरत नाट्य मंदिराचा वासंतिक संगीत नाट्य महोत्सव
  • दैनिक सकाळ आयोजित नाट्यमहोत्सव
  • सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कणकवलीच्या वसंतराव आचरेकर सांस्कृतिक प्रतिष्ठानने आयोजलेला कणकवली नाट्योत्सव इ.स. १९९२पासून
  • विनोद दोशी स्मृती नाट्य महोत्सव इ.स. २००९पासून, २०१९ सालापसून सारंग थिएटर नाट्यमहोत्सव या नवीन नावाने, पुणे.
  • मुंबई विद्यापीठाच्या "ॲकॅडमी ऑफ़ थिएटर आर्ट्‌स "या नाट्यप्रशिक्षण संस्थेचा दरवर्षी होणारा "राष्ट्रीय वसंत नाट्योत्सव" इ.स. २००४पासून
  • पु.ना. गाडगीळ ज्युवेलर्स पुरस्कृत नाट्यमहोत्सव
  • पृथ्वी थिएटर्सचा आंतरराष्ट्रीय थेप्सो नाट्य महोत्सव
  • पिंपरी-चिंचवड येथील प्रयोग या संस्थेचा प्रायोगिक व बालनाट्य महोत्सव
  • पुणे नाट्यसत्ताक महोत्सव इ.स. २०१६पासून
  • महाराष्ट्र राज्य नाट्य महोत्सव इ.स. १९६१पासून
  • प्रेरणायन पुण्यातील प्रेरणा – एक कलामंच या संस्थेचा नाट्यमहोत्सव इ.स. २००८पासून
  • झी युवा दूरचित्रवाणी वाहिनीचा गाजलेल्या एकांकिकांचा प्रयोगोत्सव इ.स. २०१७पासून


                                     

17. नाट्यस्पर्धा

  • नवी मुंबई महापौर करंडक राज्यस्तरीय एकांकिका स्पर्धा २०२० सालापासून
  • रोटरी क्लबतर्फे विनोदी एकांकिका स्पर्धा
  • शाहू मोडक स्मृती करंडक स्पर्धा, अहमदनगर
  • दादा कोंडके करंडक नाट्य एकांकिका आणि एकपात्री स्पर्धा
  • महाराष्ट्र राज्य सरकारच्या सांस्कृतिक संचालनालयातर्फे होणाऱ्या हौशी संस्कृत नाट्य स्पर्धा इ.स. १९६२पासून
  • नवी मुंबई महापौर राज्यस्तरीय बालनाट्य स्पर्धा २०२० सालापासून
  • पुरुषोत्तम करंडक नाट्यस्पर्धा
  • विजय फौंडेशन, अकलूज आयोजित पु.ल.देशपांडे महाकरंडक राज्यस्तरीय एकांकिका स्पर्धा सन २००५ पासून राज्यातील ५ विभागांमध्ये: नाशिक, मुंबई, औरंगाबाद, अमरावती व पुणे.
  • अहमदनगर महाकरंडक राज्यस्तरीय एकांकिका स्पर्धा
  • पुणे जिल्हा परिषद मुख्याध्यापक संघ घेत असलेली आंतरशालेय यशवंतराव चव्हाण बालनाट्य स्पर्धा इ.स. १९६०पासून
  • दैनिक लोकसत्तातर्फे चालणाऱ्या लोकांकिका नावाच्या एकांकिका स्पर्धा
  • श्रीरामपूरला महाराष्ट्र शुगर फॅक्टरीतर्फे चालणाऱ्या नाट्यस्पर्धा आता बंद झाल्या असाव्यात.
  • दैनिक सकाळ सोशल फाउंडेशनच्या ’आंतरशालेय सकाळ नाट्यवाचन स्पर्धा’ आणि शिक्षकांसाठी ’सकाळ नाट्यलेखन स्पर्धा’
  • राजा परांजपे प्रॉडक्शन्सतर्फे राजा परांजपे करंडक महाराष्ट्र राज्यस्तरीय दीर्घांक नाट्य स्पर्धा
  • दीर्घांक स्पर्धा
  • कांकरिया करंडक बालनाट्य स्पर्धा, अहमदनगर
  • विनोद दोशी नाट्यस्पर्धा
  • सोलापूरची हरिभाऊ देवकरण प्रशाला आंतरशालेय नाट्यस्पर्धा
  • रंगवैखरी: आंतरमहाविद्यालयीन नाट्य, चित्र, शिल्प, संगीत, नृत्य स्पर्धा. या वार्षिक स्पर्धा राज्य मराठी विकास संस्थेतर्फे सन २०१७ पासून भरवल्या जातात.
  • महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक संचालनालयाच्या वार्षिक राज्य नाट्य स्पर्धा इ.स. १९६१पासून
  • चंद्र सूर्य रंगभूमी या नृत्य-नाट्य-संगीत संस्थेच्या आंतरशालीय एकांकिका स्पर्धा
  • फिरोदिया करंडक एकांकिका स्पर्धा
  • रंगसंगीत एकांकिका स्पर्धा: संगीत नाटकांची परंपरा अबाधित राहावी, या उद्देशाने थिएटर ॲकॅडमीतर्फे इ.स. २०११ सालापासून आयोजित केली जाणारी स्पर्धा.
                                     

18. नाट्य पुरस्कार

  • विनोदी एकांकिकेसाठी विनोदोत्तम करंडक
  • संगीताचार्य अण्णासाहेब किर्लोस्कर संगीत रंगभूमी जीवनगौरव पुरस्कार
  • नटवर्य प्रभाकर पणशीकर रंगभूमी जीवन गौरव पुरस्कार
  • पार्श्वनाथ आळतेकर स्मृती पुरस्कार
  • विष्णुदास भावे पुरस्कार
  • पु.श्री. काळे स्मृती पुरस्कार
  • महाराष्ट्र कामगार कल्याण मंडळ पुरस्कार
  • लोकनाट्यातील कलाकारांसाठी मधू कडू स्मृती पुरस्कार
  • अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषदेचे पुरस्कार
  • झी नाट्य गौरव पुरस्कार
  • उत्कृष्ट एकांकिेसाठी पुरुषोत्तम करंडक
  • भार्गवराम आचरेकर स्मृती पुरस्कार
  • एकपात्री कलाकारांसाठी मधुकर टिल्लू स्मृती पुरस्कार
  • सुनील तारे स्मृती पुरस्कार
                                     

19. रंगभूषाकार

नाटक रंगभूमीवर सादर करण्यासाठी त्यातील कलाकारांना सुयोग्य वेश चढवणे आणि त्यांच्या चेहऱ्याची रंगरंगोटी करणे हे रंगभूषाकारांचे काम असते. मराठी नाटय सृष्टीतले असे काही रंगभूषाकार --

  • पंढरीनाथ जूकर
  • कृष्णा बोरकर जन्म: इ.स. १९३३
  • नारायण देशपांडे मृत्यू डिसेंबर २०१७
                                     

20. आधुनिक मराठी नाटके

१९९०च्या आणि एकविसाव्या शतकाच्या पहिल्या दशकात नाटकाकडे मराठी प्रेक्षकांनी पाठ फिरवली होती. या काळातील उत्तम नाटकांना नोंद घेण्याइतपत प्रेक्षक प्रतिसाद मिळत नव्हता. टीव्ही मालिकांच्या सस्त्या करमणुकीशी स्पर्धा करत व्यावसायिकांनी विनोदी नाटके देऊन प्रेक्षकांना वश करून पाहण्याचा सपाटा लावला होता. सर्वसामान्य माणसांच्या जीवनशैलीत जागतिकीकरणोत्तर बदलांनी इतका प्रभाव टाकला होता की मराठी मध्यमवर्गाने तोवर टिकवून धरलेली त्याची सांस्कृतिक ओळखही बदलू लागली होती. या बदलांत मराठी माणसाच्या करमणुकीच्या यादीतले नाटकाचे अग्रस्थान घसरत खूप खाली गेले. तशात मराठी चित्रपटांनी आश्चर्यकारकरीत्या उचल खाल्ली आणि नाटकांना आणखी एक धक्का बसला. असे असले तरी एकविसाव्या शतकाच्या दुसऱ्या दशकात मराठी नाटकांना परत ऊर्जितावस्था आली. या काळात रंगभूमीवर नवीनच किंवा नव्याने येऊन प्रेक्षकांचा चांगला प्रतिसाद मिळालेली नाटके अशी:

‘अबीर गुलाल’, ‘अ फेअर डील’, ‘ऑल दि बेस्ट, ‘ऑल दि बेस्ट २’, ‘इंदिरा’, ‘कळत नकळत’, ‘कहानी में ट्विस्ट’, ‘के दिल अभी भरा नही’, ‘गोष्ट तशी गमतीची’, जन्मरहस्य’, ‘ठष्ट’, ‘डोण्ट वरी बी हॅपी’, ‘ढोलताशे’, ’दी दोघं’, ‘त्या तिघांची गोष्ट’, ‘दोन स्पेशल’, ‘परफेक्ट मिसमॅच’ ‘लगीनघाई’, वाडा चिरेबंदी’, ‘शिवाजी अंडरग्राऊंड इन भीमनगर मोहल्ला’, ‘शेवग्याच्या शेंगा’, ‘श्री बाई समर्थ’, ’सही रे सही’, ‘स्पिरीट’, ‘सुस्साट’, ‘सेल्फी’, ‘हा शेखर खोसला कोण आहे’, वगैरे. अपूर्ण यादी

                                     

21. आधुनिक मराठी नाटककार व त्यांचे एखादे नाटक

अतुल पेठे, अनिल दांडेकर, डॉ. अनिल बांदिवडेकर, आशुतोष पोतदार, इरफान मुजावर नंगी आवाजे, किरण यज्ञोपवीत, केदार शिंदे, चैतन्य सरदेशपांडे, तुषार भद्रे लादेनच्या शोधात, दिलीप जगताप, *धर्मकीर्ती सुमंत, डॉ. निलेश माने, प्रदीप वैद्य, प्राजक्त देशमुख, मनस्विनी लता रवींद्र, महेश एलकुंचवार, मिहिर राजदा मराठी नाटक - Dont Worry Be Happy, युगंधर देशपांडे दीर्घांक- अगदीच शून्य प्रयोग, राजकुमार तांगडे शिवाजी अंडरग्राउंड इन भीमनगर मोहल्ला, राजन देऊसकर, राजीव मुळे बैल-अ-बोलबाला, विद्यासागर अध्यापक दर्द-ए-डिस्को, संतोष गुर्जर, सौरभ पाटील, प्रा. हिमांशु स्मार्त ढेकर आख्यान, परफेक्ट मिसमॅच

  • धर्मकीर्ती सुमंत यांना २०१२ या वर्षी साहित्य अकादमी युवा पुरस्काराने सन्मानित केले गेले.

अपूर्ण यादी

मराठी नाटक आणि मनोविकृती:-

मराठी नाटक आणि मनोविकृती या आगळ्यावेगळ्या विषयावरती चर्चा करण्याचे कारण असे की मराठी नाटकांचा मनोविकृतीच्या अंगाने अद्यापपर्यंत फारसा अभ्यास झालेला नाही. मराठी साहित्यातील अशाप्रकारचे प्रयत्न फारच कमी आहेत. ज्या मराठी नाटकांमध्ये म्हणून विकृतीचे चित्रण आहे अशा काही प्रातिनिधिक नाटकांची निवड करून त्यांच्यावर मनोविकृतीतज्ञ,मानसशास्त्रज्ञ,नाटककार,दिग्दर्शक कलावंत,समीक्षक आणि प्रेक्षकांची खुली चर्चा व्हावी ही काळाची गरज आहे. या नाटकांकडे मानसशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहताना त्यातील विकृती जडलेल्या पात्रांच्या अभ्यासाबरोबरच नाट्यलेखनाच्या प्रेरणा,लेखकाची शैली,कलाकृतींचे बाह्य आणि अंतर्गत स्वरूप याविषयी चर्चा होऊन त्यायोगे नाटकांकडे पाहण्याची आणि नाट्यानुभव घेण्याची समज प्रगल्भ व्हावी यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत.

                                     

22. नाट्यगृहे

नाटके आणि अन्य करमणुकीचे किंवा राजकीय व सामाजिक कार्यक्रम करण्यासाठी महाराष्ट्रात अनेक नाट्यगृहे आहेत.यांतील बरीच त्या त्या गावातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी बांधलेली आहेत, आणि या सभागृहांचे व्यवस्थापन त्या संस्था पाहतात.

‘ॲड. नाना लिमये रंगमंच’ हे अलिबाग शहरात पीएनपी सांस्कृतिक कलाविकास मंडळ या संस्थेने सहकारी तत्त्वावर उभारलेले महाराष्ट्र राज्यातील पहिले नाट्यगृह आहे. ह्याचे उद्‌घाटन ७-७-२०१७ रोजी झाले.

बृहन्महाराष्ट्रातील प्रमुख नाट्यगृहे:

  • एन.सी.पी.ए.चे टाटा नाट्यगृह
  • अण्णा भाऊ साठे रंगमंच, बिबवेवाडी, पुणे आसनसंख्या ८५०
  • अण्णा भाऊ साठे सांस्कृतिक कलामंदिर नाट्यगृह, येरवडा पुणे. आसनसंख्या ७००
  • अनंतफंदी खुले नाट्यगृह, संगमनेर अहमदनगर जिल्हा
  • अनंतराव ठाकुर नाट्यगृह वसई पारनाका
  • आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, मालधक्का, पुणे आसनसंख्या ४००
  • इस्कॉन सभागृह, जुहू, मुंबई; आसनसंख्या ४००
  • एन.सी.पी.ए. चा जमशेदजी भाभा हॉल
  • आंबेडकर शताब्दी भवन, मुंबई
  • आचार्य अत्रे नाट्य रंगमंदिर, कल्याण
  • अण्णा भाऊ साठे स्मारक नाट्यगृह पद्मावती-पुणे
  • इंद्रधनुष्य हॉल, म्हात्रे पूल, दत्तवाडी चौक पुणे
  • एकनाथ नाट्यगृह संत एकनाथ रंगमंदिर, औरंगाबाद. स्थापना सप्टेंबर १९८९.
  • एन.सी.पी.ए. चे टाटा थिएटर, नरीमन पॉइन्ट, मुंबई
  • अल्फोन्सो, मुंब‍ई
  • अमर ग्यान ग्रोव्हर, हाजीअली, मुंबई;आसनसंख्या६५८
  • डॉ.अ.ना. भालेराव साहित्य संघ, गिरगाव, मुंबई
  • अंकुशराव लांडगे नाट्यगृह, भोसरी पिंपरी-चिंचवड आसनसंख्या १०००
  • प्र.के. अत्रे नाट्यगृह, संत तुकारामनगर, पिंपरी पुणे; आसनसंख्या ८००
  • एन.सी. पी.ए. चे गोदरेज सभागृह
  • उद्यान प्रसाद, पुणे
  • अंधेरी स्पोर्ट्‌स कॉम्प्लेक्स, मुंबई
  • इंदिरा गांधी सांस्कृतिक केंद्राचे नाट्यगृह, चिपळूण
  • अण्णा भाऊ साठे खुले नाट्यगृह, राणीचा बाग प्रांगण, भायखळा, मुंबई
  • आनंदी विधान, अहमदनगर बंद झाले
  • एन.सी.पी.ए. चा टाटा प्रायोगिक नाट्य रंगमंच
  • नेहरू सेंटर, हाजी अली, वरळी, मुंबई
  • प्रमिलाताई ओक सभागृहखासगी, अकोला
  • छत्रपती शिवाजी महाराज रंगभवन सोलापूर
  • भालेराव साहित्य संघ, गिरगाव, मुंबई
  • भाईदास, पार्ले, मुंबई; आसनसंख्या ११५७
  • जैन संघ, कोथरूड पुणे
  • ॲड. नाना लिमये रंगमंच अलिबाग: सहकारी तत्त्वावर उभारलेले नाट्यगृह
  • बिर्ला क्रीडा केंद्र, गिरगाव चौपाटीमुंबई; आसनसंख्या ६१७
  • सुदर्शन रंगमंच, पुणे प्रायोगिक नाटकांसाठी अहिल्यादेवी प्रशालेजवळचे छोटे नाट्यगह
  • एस.एम. जोशी हॉल, पुणे
  • सोफिया भाभा हॉल, ब्रीच कॅन्डी, मुंबई आसनसंख्या ८१८
  • बॅ. नाथ पै रंगमंच छोटे नाट्यगृह, पुणे आसनसंख्या १०० खुर्च्या आणि ७५ लोकांसाठी भारतीय बैठक
  • विजयानंद, नाशिक
  • दमाणी सभागृह सोलापूर. येथे आता नाटके होत नाहीत.
  • बुरीबेन गोळवाला, घाटकोपर मुंबई
  • औंधकर नाट्यगृह, बार्शी बहुधा बंद पडले असावे.
  • ज्ञानेश्वर सांस्कृतिक नाट्यगृह, मोर्शी रोड, अमरावती
  • तेजपाल ऑडिटोरियम, गोवालिया टॅंक, मुंबई
  • रंगशारदा, वांद्रे रिक्लेमेशन, मुंबई आसनसंख्या ८११
  • गोकुळ तमाशा थिएटर, सांगली
  • मुक्त आकाश रंगमंच, मुंबई विद्यापीठ प्रांगण, कलिना, मुंबई
  • मास्टर कृष्‍णराव फुलंब्रीकर नाट्यगृह, जालना
  • केशवराव भोसले नाट्यगृह पॅलेस थिएटर, खासबागकोल्हापूर
  • पुरंदरे नाट्यगृह, पंढरपूर
  • रशियन सांस्कृतिक केंद्र, पेडर रोड, मुंबई
  • जोशी लोखंडे प्रकाशन सभागृह, पुणे
  • साठ्ये कॉलेज हॉल, विले पार्ले, मुंबई
  • पं. भीमसेन जोशी कलामंदिर, औंध, पुणे आसनसंख्या ५००
  • जुहू जागृती, मिठीबाई कॉलेजजवळ, विलेपार्ले, मुंबई; आसनसंख्‍या २५०
  • तापडिया नाट्यमंदिर, औरंगाबाद
  • कुंदनलाल सैगल खुले नाट्यगृह, मालाड पूर्व, मुंबई
  • वागळे हॉल, खाडिलकर रोड, गिरगाव, मुंबई
  • चिंदोडी लीला रंगमंदिर, बेळगाव आता पाडून टाकले.
  • मॉडर्न हायस्कूलचे सभागृह, पुणे
  • गरवारे महाविद्यालय सभागृह, पुणे
  • कावसजी पटेल हॉल, धोबी तलाव, मुंबई
  • श्रीराम, अकोलेविदर्भ
  • नवीनभाई ठक्कर हॉल, विले पार्ले पूर्व, मुंबई
  • बोरीवली नाट्यगृह, मुंबई
  • प्रबोधनकार ठाकरे मिनी थिएटर, बोरीवलीप, मुंबई
  • बागडे नाट्यगृह, अहमदनगर
  • झवेरबेन सभागृह, घाटकोपरमुंबई
  • गर्दे वाचनालयाचे सभागृह, बुलढाणा
  • हिंदुजा ऑडिटोरियम, गिरगाव, मुंबई;आसनसंख्या ६४१
  • परशुराम सायखेडकर, नाशिक
  • यशवंत नाट्यमंदिर, मनमाला टॅंक रोड, माटुंगा, मुंबई
  • सिडको नाट्यगृह, नवीन नाव: संत तुकाराम नाट्यगृह, औरंगाबाद
  • बाल शिक्षण मंदिर सभागृह, मयूर कॉलनी, पुणे
  • ‎दादासाहेब सरदेशपांडे खुले? नाट्यगृह, राजापूर रत्‍नागिरी जिल्हा. हे नाट्यगृह बंद पडले आहे?
  • नाट्यपरिषद रंगमंच, माहीम, मुंबई
  • यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, बीड
  • बालगंधर्व, नगरपालिकेचे खुले नाट्यगृह, धुळे
  • लक्ष्मीविलास, जळगाव आता बंद पडले असावे
  • निळूभाऊ फुले रंगमंदिर पिंपळे गुरव-नवी सांगवी-पुणे
  • तमिळ संघम्षण्मुखानंद,माटुंगा
  • मुक्तांगण हायस्कूल हॉल, शिवदर्शन चौक, पुणे
  • रंगभवन खुले नाट्यगृह, धोबी तलाव, मुंबई आता हे नाट्यगृह बंदिस्त झाले\बंद झाले!
  • पाटोळे नाट्यगृह, मलकापूर
  • ग्रोव्हर ऑडिटोरियम, हाजी अलीमुंबई
  • कावसजी जहांगीर हॉल, फ्लोरा फाउंटन, मुंबई
  • सावरकर नाट्यगृह, रत्नागिरी
  • स्नेहसदन, पुणे
  • शिवाजी मंदिर, दादर, मुंबई; आसनसंख्या १०३२
  • दीनानाथ मंगेशकर नाट्यगृह, सांगली. हे नाट्यगृह पाडून तेथे नवीन नाट्यगृह बांधण्याचे घाटते आहे--२०१२मधली बातमी.
  • मास्टर दत्ताराम नाट्यगृह, फोंडा, गोवे.
  • काशीनाथ मिनी, ठाणे
  • चव्हाण नाट्यगृह, अंबरनाथ ठाणे जिल्हा
  • भरत नाट्यमंदिर, डोंबिवली
  • गणेश कला केंद्र, पुणे आसनक्षमता २५००
  • बिर्ला मातुश्री, मरीन लाइन्समुंबई; आसनसंख्या११६२
  • काळे सभागृह, पुणे
  • कर्नाटक संघ झवेरभाई पटेल सभागृह, पंडित विश्वेश्वरय्या स्मारक मंदिर, माहीम, मुंबई; आसनसंख्या ७७४
  • कालिदास, नाशिक
  • प्रबोधनकार ठाकरे खुला रंगमंच, शिवडी, मुंबई
  • ज्योत्स्ना भोळे रंगमंच, हिराबागेजवळ, पुणे प्रायोगिक नाटकांसाठी छोटे नाट्यगृह
  • पु.ल. देशपांडे सभागृह पु.ल.देशपांडे कला अकादमी -रविंद्र नाट्य मंदिर,
  • डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचे नाट्यगृह, औरंगाबाद
  • शाहू महाराज नाट्यगृह, हडपसर पुणे निर्माणाधीन
  • रावसाहेब गोगटे रंगमंदिर, बेळगाव
  • दीनानाथ सभागृह, पणजी गोव्याच्या कला अकादमीतला एक रंगमंच
  • शांतादुर्गा, कणकवली
  • पॅलेस थिएटर केशवराव भोसले नाट्यगृह, कोल्हापूर्
  • वसंतराव देशपांडे सभागृह, नागपूर
  • साई सभागृह, नागपूर
  • बाळासाहेब ठाकरे कलामंदिर, कोथरूड, पुणे आसनसंख्या ३८४
  • फर्ग्युसन कॉलेजचे अ‍ॅम्फी थिएटर, पुणे
  • ज्योत्स्ना भोळे सभागृह
  • विजय तेंडुलकर नाट्यगृह, सहकारनगर पुणे गणेश कला क्रीडा मंच, नेहरू मेमोरियल हॉल, डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, विजय तेंडुलकर नाट्यगृह
  • "सावित्रीबाई फुले"नाट्यगृह, डोंबिवली.
  • भावे स्कूल सभागृह, पेरूगेटपुणे
  • भोसरी नाट्यगृह, पिंपरी-चिंचवड, पुणे
  • लक्ष्मी नारायण बाग हॉल, शिवाजी पार्क, मुंबई १६
  • सुरेश भट सभागृह, रेशीमबाग, नागपूर
  • रमणबाग, पुणे
  • मरीन प्लाझा, मरीन ड्राइव्ह, मुंबई
  • माणिक सभागृह, वांद्रे रिक्लेमेशन,मुंबई; आसनसंख्या ८००
  • हनुमान तमाशा थिएटर, लालबाग बंद झाले
  • पिंपळे गुरव नाट्यगृह, पिंपरी-चिंचवड बांधकाम चालू -आसनसंख्या ५१८
  • पै ट्रियाट्रिस्ट हॉल, मडगाव, गोवा
  • पत्रकार भवन, पुणे
  • वसंतराव पवार नाट्यगृह, बारामती
  • रवींद्र नाट्य मंदिर, प्रभादेवी, मुंबई;आसनसंख्या ९११
  • गोखले सभागृह, पुणे
  • सुयोग सोसायटी, मुंबई
  • हॅपी कॉलनी हॉल, कोथरूड पुणे
  • कालिदास, मुलुंड, मुंबई; आसनसंख्या १५८०
  • नूतन मराठी विद्यालय, पुणे
  • चंद्रशेखर ऑडिटोरियम, पुणे विद्यापीठ परिसरपुणे
  • बालगंधर्व खुले नाट्यगृह, जळगाव
  • काशीनाथ घाणेकर नाट्यगृह, ठाणे
  • षण्मुखानंदतमिळ संघम्, माटुंगामुंबई
  • जयहिंद कॉलेज सभागृह, मरीन लाइन्स, मुंबई; आसनसंख्या ५५०
  • हॉर्निमन सर्कल गार्डन,मुंबई खुले नाट्यगृह
  • एस.एन.डी.टी. कॉलेज सभागृह, पुणे
  • नटराज नाट्यकला मंडळाचे नाट्यगृह, बारामती या नाट्यगृहात २९-४-२००१ रोजी हेमंत एदलाबादकर यांनी ‘तुम्ही आणि तुमचा भाग्यांक’ या एकपात्री नाटकाचा प्रयोग सलग २८ तास ३० मिनिटे सादर केला.
  • टिळक स्मारक मंदिर, टिळक रोडपुणे आसनसंख्या ९००
  • पुरंधरे यांचे नाट्यगृह, पंढरपूर
  • पंडित जवाहरलाल नेहरू मेमोरियल हॉल, कॅन्टॉनमेन्ट पुणे. आसनसंख्या २२५
  • पंडित विश्वेश्वरय्या स्मारक मंदिर कर्नाटक संघ, झवेरभाई पटेल सभागृह, माहीम, मुंबई;आसनसंख्या ७७४
  • प्रबोधनकार ठाकरे, बोरीवली पश्चिम, मुंबई
  • मास्टर कृष्णराव फुलंब्रीकर नाट्यगृह, जालना
  • भारत भवन, खुले आणि बंदिस्त नाट्यगृहे, भोपाळ
  • टिंबर भवन, यवतमाळ
  • यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, कोथरूडपुणे आसनसंख्या ८९३
  • साक्षी गॅलरी, लोअर परेल, मुंबई
  • पाटकर हॉल, सर विठ्ठलदास ठाकरसी मार्ग, मरीन लाइन्समुंबई
  • सायखेडकर, नाशिक
  • दीनानाथ नाट्यगृहर, विलेपार्ल पूर्व, मुंबई;आसनसंख्या१०१०
  • बाकानेर, नागपूर
  • सेन्ट ॲन्ड्‌ऱ्यूज कॉलेज सभागृह, वांद्रे पश्चिम, मुंबई
  • रवींद्र नाट्यमंदिर मिनी थिएटर, पु.ल.देशपांडे कला अकादमी, प्रभादेवी, मुंबई आसनसंख्या १९९
  • भारतीय विद्या भवन, गिरगाव चौपाटी, मुंबई; आसनसंख्या ५००
  • यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, बॉम्बे रेक्लमेशन, मुंबई; हे नाट्यगृह ११८ बाय १६७ फूट या मापाचे असून त्याची उंची ३४ फूट आहे. आत एक ६७ बाय २६ फुटाची बाल्कनी आहे. नाट्यगृहात एकूण ९२८ बैठक व्यवस्था आहेत. नाट्यगृहाच्या पुढील बाजूस ५६ बाय १९ फुटाचे फॉयर असून त्याचप्रमाणे बाल्कनीतही त्या मापाचे फॉयर आहे. नाट्यगृहाचे स्टेज ६७ बाय २६ फुटाचे आहे. नाट्यगृहाच्या मागच्या बाजूस उपहारगृह व ११५ बाय २५ फुटाचे ओपन टेरेस आहे. साऊंड, लाइट आदी सर्वप्रकारच्या आधुनिक सोयी तेथे करण्यात आलेल्या आहेत.
  • कामगार क्रीडा केंद्र, परळ, मुंबई
  • दादासाहेब गायकवाड, नाशिक
  • विष्णुदास भावे, वाशी, नवी मुंबई आसनसंख्या ८००
  • पृथ्वी थिएटर, जुहू चर्च रोड, मुंबईआसनसंख्या २२० शिवाय एक खुला रंगमंच
  • राम गणेश गडकरी रंगायतन, ठाणे
  • मेकॉनकी नाट्यगृह, सोलापूर
  • हैदरी तमाशा थिएटर, जळगाव
  • होमी भाभा सभागृह, नेव्हीनगर, मुंबई; आसनसंख्या १०३०
  • फाइन आर्ट्‌स,चेंबूर, मुंबई
  • रामकृष्ण मोरे प्रेक्षागृह, चिंचवड पुणे आसनसंख्या १२००
  • म्हैसूर सभागृह, किंग्ज सर्कल, मुंबई
  • भरत नाट्य मंदिर, सदाशिव पेठपुणे
  • शिवाजी नाट्यगृह, कोल्हापूर
  • सावित्रीबाई फुले, डोंबिवली
  • छत्रपती शिवाजी महाराज नाट्यगृह, राजापूर रत्‍नागिरी जिल्हा आसनसंख्या ४५०
  • ब्रह्मानंद, नाशिक
  • वि़ष्णुदास भावे नाट्यगृह, सांगली
  • कामा हॉल, काळा घोडा, मुंबई
  • कीर्तन केंद्र, संघवी शाळेसमोर, जुहू, मुंबई
  • निर्मलकुमार फडकुले नाट्यगृह, सोलापूर
  • पाटोळे नाट्यगृह, खामगाव
  • टाटा थिएटर एन्.सी.पी.ए., नरीमन पॉइन्ट, मुंबई
  • वीर वामनराव जोशी खुले रंगमंदिर, अमरावती
  • बी.एन.वैद्य हॉल, हिंदू कोलनी मुंबई
  • हुतात्मा स्मृती मंदिर, सोलापूर
  • सदासुख नाट्यगृह, सांगली बंद झाले
  • गडकरी रंगायतन, ठाणे;आसनसंख्या ८००
  • महालक्ष्मी तमाशा थिएटर, बार्शी
  • झवेरभाई पटेल सभागृह,कर्नाटक संघ, विश्वेश्वरय्या स्मारक मंदिर, माहीम मुंबई, आसनसंख्या ७७४
  • संगीत नाट्यगृह, सोलापूर
  • छाया तमाशा थिएटर, सोलापूर
  • कॉकटेल थिएटर, मुंबई
  • भवभूती रंगमंदिर, गोंदिया
  • सर्वेश, डोंबिवली
  • विजयानंद, धुळे
  • पैसाफंड हायस्कूल रंगमंदिर, संगमेश्वर रत्‍नागिरी जिल्हा
  • राजीव गांधी कला मंदिर, फोंडा, गोवा
  • घोले रोडपुणेच्या आर्ट गॅलरीच्या बिल्डिंगमध्ये असलेले प्रस्तावित नाट्यगृह आसन क्षमता २२५
  • लक्ष्मीप्रसाद, कोल्हापूर बंद झाले
  • नेहरू मेमोरियल हॉल,पुणे
  • मिरजी सांस्कृतिक भवन, बेळगाव
  • यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, बॉम्बे रेक्लमेशन, मुंबई आसनसंख्या ९२८
  • तेंडुलकर रेस्टॉरन्ट्‍स हॉल, मुंबई
  • सायंटिफिक हॉल, नागपूर
  • मराठी साहित्य परिषद हॉलमाधवराव पटवर्धन सभागृह, पुणे
  • शाहू स्मारक मंदिर, कोल्हापूर
  • संत तुकाराम नाट्यमंदिर प्रचलित नाव सिडको नाट्यगृह, औरंगाबाद
  • शाहू नाट्य मंदिर, नंदुरबार
  • खासबाग कुस्त्यांचे मैदान वजा खुले नाट्यगृह, कोल्हापूर
  • दर्शन हॉल, चिंचवड
  • सहकारमहर्षी शंकरराव मोहिते पाटील स्मृतिभवन, शंकरनगर-अकलूज जिल्हा सोलापूर
  • नॅशनल कॉलेजशेजारचे खुले नाट्यगृह, वांद्रे, मुंबई
  • वरेरकर नाट्य संघाचे महावीर मिरजी सांस्कृतिक भवन, बेळगाव
  • देवांग मेहता ऑडिटोरियम, सेनापती बापट रस्ता, पुणे
  • डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर सांस्कृतिक भवन, मालधक्का पुणे
  • गणेश नाट्यगृह, इचलकरंजी
  • बालप्रसार, नागपूर
  • कवी मोरोपंत नाट्यगृह, बारामती
  • बालगंधर्व, मिरज
  • पंडित जवाहरलाल नेहरू नाट्यगृह, घोले रोड पुणे.
  • दामोदर हॉल दामोदर ठाकरसी नाट्यगृह, परळ, मुंबई;आसनसंख्या८०३
  • रघुवीर, नागपूर
  • शामराव पाटील यड्रावकर नाट्यगृह, जयसिंगपूर या नाट्यगृहाचे नाव राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज नाट्यगृह असे ठेवण्याची मागणी फेटाळली गेली
  • रवींद्र भवन, मडगाव, गोवा
  • सावित्रीबाई फुले सभागृह, गंज पेठ पुणे. आसनक्षमता ४७५
  • गोविंदभाई श्रॉफ ललित कला अकादमीचे नाट्य गृह, औरंगाबाद.
  • बॅ. नाथ पै नाट्यमंच, पुणे प्रायोगिक नाटकांसठी छोटे नाट्यगृह आसनसंख्या १०० खुर्च्या आणि ७५ लोकांसाठी भारतीय बैठक
  • गणेश कला क्रीडा मंच
  • बालगंधर्व रंगमंदिर, जंगली महाराजपुणे आसनसंख्या ९९०
  • मेघदूत खुले नाट्यगृह, दिल्ली
  • छबिलदास रंगमंच, दादर, मुंबई; आसनसंख्या ७००
  • लेडी रमाबाई हॉल, एस. पी.कॉलेजपुणे
  • माहीम म्युनिसिपल स्कूल सभागृह, मुम्बई
  • साहित्य संघ मंदिर, गिरगांव, मुंबई आसनसंख्या ८००
  • नगरपालिकेचे खुले नाट्यगृह, कोपरगाव अहमदनगर जिल्हा
  • महात्मा फुले नाट्यगृह, वानवडी पुणे आसनसंख्या ७५० की ८१५?
  • क्रांतिवीर वासुदेव बळवंत फडके नाट्यगृह, पनवेल आसनसंख्या ७००
  • भागवत चित्र मंदिर सोलापूर. आता नाट्यप्रयोग होणे बंद झाले
  • प्रियदर्शिनी खुले नाट्यगृह, श्रीरामपूर अहमदनगर जिल्हा
  • मीनाताई ठाकरे, भिवंडी
  • यशवंतराव चव्हाण नाट्यगृह, अहमदनगर
  • पलुस्कर सभागृह, पंचवटीनाशिक
  • पु.ल. देशपांडे नाट्यगृह, आकुर्डी पुणे आसनक्षमता १००० - बांधकाम चालू
  • बालमोहन, शिवाजी पार्कमुंबई
  • घाटे नाट्यगृह, सातारा
  • विश्वेश्वरय्या स्मारक मंदिर कर्नाटक संघ, झवेरभाई पटेल सभागृह, माहीम, मुंबई;आसनसंख्या ७७४
  • प्रबोधनकार ठाकरे, बोरीवली पश्चिम, मुंबई बोरीवली नाट्यगृह या नावाने अधिक परिचित
  • कला अकॅडमी, पणजी, गोवा
  • रसिक रंजन नाट्यगृह, दापोली रत्‍नागिरी जिल्हा
  • हनुमान नाट्यगृह, म्हापसा, गोवा
                                     

23. पुण्यातली जुनी बंद झालेली नाट्यगृहे

  • किर्लोस्कर, पुणे
  • लक्ष्मीविलास, पुणे
  • ललकार, पुणे
  • भानुविलास आता तेथे भानुविलास चित्रपटगृह आहे, पुणे
  • बाजीराव, पुणे
  • आर्यभूषण तमाशा थिएटर, पुणे
  • नटराज रंगमंदिर, पुणे
  • किबे नाट्यगृह नंतरचे लिमये नाट्यचित्रमंदिर, आता विजय टॉकीज, पुणे
  • सरस्वती मंदिर, पुणे
  • आनंदोद्भव, पुणे
  • पूर्णानंद, पुणे. येथे संगीत सौभद्र या नाटकाचा पहिला प्रयोग १८ नोव्हेंबर, इ.स. १८८२ या दिवशी झाला होता.
  • वेदशास्त्रोत्तेजक सभा, पुणे
  • महाराष्ट्रीय मंडळ, पुणे
  • बहुरूपी मंदिर, पुणे
                                     

24. मुंबईतील जुनी बंद झालेली तमाशा थिएटरे व नाट्यगृहे

  • वडाचा नाका थिएटर
  • ताज थिएटर
  • रॉयल थिएटर आता चित्रपटगृह, पिला हाउस
  • एम्पायर
  • न्यू हनुमान थिएटर, लालबाग आता तिथे ‘न्यू हनुमान थिएटर मंगल कार्यालय’
  • न्यू एलफिन्स्टन थिएटर, ग्रॅन्ट रोड
  • कृष्ण थिएटर
  • राणीच्या बागेतले खुले थिएटर
  • गुलशन थिएटरतिथे आता त्याच नावाचे चित्रपटगृह
  • शिवानंद थिएटर, प्लाझा टॉकीजमागे, दादर
  • बालीवाला थिएटर तिथे आता आल्फ्रेड चित्रपटगृह, पिला हाउस
  • एली कदूरी हायस्कूलसमोरचे थिएटर, माझगांव
  • पलटण रोड थिएटर क्रॉफर्ड मार्क्रेटजवळ
  • ग्रॅन्ड
  • रंगमंदिर, दादर या जागेवर नंतर ’शारदा’ चित्रपटगृह झाले.
  • प्रिन्सेस
  • डिलाइल रोड थिएटर
  • नॉव्हेल्टी आता तेथे नॉव्हेल्टी चित्रपटगृह, ग्रॅन्ट रोड
  • सैतान चौकीजवळचे थिएटर
  • बीडीडी चाळीजवळचे थिएटर, वरळी
  • केळीच्या वखारीशेजारचे थिएटर, भायखळा पश्चिम
  • व्हिक्टोरिया थिएटर, ग्रॅंट रोड
  • भांगवाडी थिएटर, काळबादेवी
  • नायगाव थिएटर
  • ऑपेरा हाउस तिथे नंतर न्यू ऑपेरा हाउस चित्रपटगृह, गिरगांव
  • बॉम्बे थिएटर, पिला हाउस
  • गेइटी
  • रिपन थिएटर आताचे रोशन चित्रपटगृह,पिला हाउस
  • लोकमान्य थिएटर
  • दौलत थिएटर, बटाट्याच्या चाळीसमोर, पिला हाउस
  • कॉरोनेशन
                                     

25. अन्य गावांतील बंद झालेली नाट्यगृहे

  • हनुमान नाट्य मंदिर, दाभोळ
  • चिंदोडी लीला रंगमंदिर, बेळगाव
  • लक्ष्मीप्रसाद नाट्यगह, कोल्हापूर
  • बागडे थिएटर, चितळे रोड, अहमदनगर
  • पुरुषोत्तम स्मृती नाट्यगृह, रत्‍नागिरी
  • दीनानाथ नाट्यगृह, सांगली
  • शिवाजी नाट्यगृह, कोल्हापूर
  • सदासुख, सांगली हे नाट्यगृह १८८७मध्ये बांधले होते
  • मेढे यांचे शनिवार नाट्यगृह, कोल्हापूर
  • हंसप्रभा, सांगली हे नाट्यगृह १८९७मध्ये बांधले होते त्या जागी आता नवे बालगंधर्व नाट्यगृह आहे.
  • आनंदी निधान, गांधी मैदानाजवळ, अहमदनगर
                                     

26. प्रसिद्ध मराठी नाटककार

  • विजय तेंडुलकर
  • वि. वा. शिरवाडकर
  • महेश एलकुंचवार
  • दिलीप परदेशी
  • सतीश आळेक‍र
  • रत्नाकर मतकरी
  • पु.ल. देशपांडे
  • जयवंत दळवी
  • डॉ. रंजन दारव्हेकर
  • शफ़ाअत खान
  • श्याम मनोहर
  • वसंत कानेटकर
  • प्रेमानंद गज्वी
                                     

27. स्त्री नाटककार

नाटके लिहिणाऱ्या लेखकांमध्ये पुरुष नाटककारांची संख्या तीनशेहून बरीच अधिक आहे. प्रसिद्ध स्त्री नाटककारांची संख्या मात्र साठाहून अधिक नसावी. नाट्यलेखन करणाऱ्या काही लेखिका:

  • कुसुम अभ्यंकर
  • सई परांजपे
  • मालती तेंडुलकर
  • नलिनी सुखटणकर
  • वसुधा पाटील
  • कविता नरवणे
  • पद्मा गोळे
  • मनस्विनी लता रवींद्र
  • इरावती कर्णिक
  • मालतीबाई दांडेकर
  • मधुगंधा कुलकर्णी
  • मनोरमाबाई लेले
  • मालतीबाई बेडेकर
  • सुषमा देशपांडे
  • रचेल गडकर
  • मुक्ताबाई दीक्षित
  • काशीबाई फडके
  • इंदिराबाई पेंडसे
  • कमलाबाई टिळक
  • विमल घैसास
  • ज्योत्स्ना भोळे
  • सुमतीबाई धनवटे
  • सुधा साठे
  • चंद्राबाई शिंदे
  • वनिता देसाई
  • माया पंडित
  • इंदुमती देशमुख
  • ज्योत्स्ना देवधर
  • आनंदीबाई किर्लोस्कर
  • सुधा करमरकर
  • भागीरथीबाई वैद्य
  • लीला चिटणीस
  • शकुंतला परांजपे
  • हिराबाई पेडणेकर
  • नीलकांती पाटेकर
  • गिरिजाबाई माधव केळकर
  • शिरीष पै
  • विभावरी देशपांडे
  • द्वारका दत्तात्रेय गुप्ते
  • अनसूया वाघ
  • माधुरी पुरंदरे
  • वसुंधरा पटवर्धन
  • उमाबाई सहस्रबुद्धे
  • कृष्णाबाई मोटे
  • योगिनी जोगळेकर
  • माई वरेरकर
  • क्षमाबाई राव
  • विमल काळे
  • ज्योती म्हापसेकर
  • मालती मराठे
  • सरिता पदकी

यांशिवाय काही नवोदित लेखिकाही आहेत.

                                     

28. भाषांतरित-रूपांतरित नाटके

स्वतंत्र पानावर पहावे.

  • नोबेल पुरस्कारप्राप्त लुइजी पिरांदेल्ली १८६७ ते १९३६ या इटालियन नाटककाराच्या ’सिक्स कॅरॅक्टर्स इन सर्च ऑफ ऑथर’ या नाटकाचे माधव वाटवे यांनी केलेले ’नाटककाराच्या शोधात सहा पात्रे’ हे मराठी रूपांतर. २५ ऑगस्ट १९६७ रोजी मुंबई मराठी साहित्य संघाने या नाटकाचा पहिला प्रयोग मुंबईत सादर केला. ’टीपॉट’ नावाच्या एका नाटक कंपनीनेही हे नाटक २०१४साली रंगमंचावर सादर केले आहे.
                                     

29. आक्षेप घेतलेली नाटके

सरकारने, विविध संघटनांनी आणि व्यक्तींनी नाटकाच्या नावावर, कथानकावर किंवा कथानकाच्या काही भागांवर आक्षेप घेऊन बंद पाडलेली किंवा बंद पाडायचा प्रयत्‍न केलेली काही नाटके:

  • योनीमनीच्या गुजगोष्टी बोरीवलीच्या नाट्यगृहाची बंदी ठाणे महापालिकेचीही बंदी. कारण उघड आहे.
  • बंधविमोचन लेखक गोपाळ गोविंद सोमण ब्रिटिश सरकारच्या सचिवाच्या आज्ञेवरून मुंबई पोलीस आयुक्तांनी या नाटकावर अनौपचारिक बंदी घातली होती.
  • यदाकदाचित संजय पवार. नाटकात देवदेवतांचे विकृत चित्रण आहे हा आक्षेप होता. कुठल्या तरी गावात हिंदू जागरण मंचाने हे नाटक बंद पाडले होते.
  • कुलवधू नाटकात ज्योत्स्ना भोळे यांनी या नाटकात पाचवारी साडी नेसली होती म्हणून वाद झाले होते.
  • ’आग्‍ऱ्याहून सुटका’ आणि ’बेबंदशाही’ या नाटकांत शिवाजीला टाळ्या मिळत असल्याने नाटकांवर बंदी येण्याची शक्यता निर्माण झाली, म्हणून नाटकाचे लेखक औंधकर यांनी शिवाजीपेक्षा औरंगजेबाचे महत्त्व वाढवून प्रयोग पुढे चालू ठेवले.
  • संगीत राष्ट्रोद्धार प्रयोगावर बंदी आल्यानंतर नाटकाच्या संहितेच्या प्रती गुप्तपणे वाटल्या गेल्या.
  • संगीत कीचकवध लेखक कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर. या नाटकावर ब्रिटिशांनी २७ जानेवारी १९१० रोजी बंदी घातली. नाटकातील कीचक म्हणजे इंग्रज अधिकारी कर्झन या कल्पनेमुळे
  • वस्त्रहरण लेखक गंगाराम गवाणकर. महाभारताची तथाकथित चेष्टा करण्यावरून.
  • विजयतोरणा या नाटकाच्या १५ कलाकारांना ब्रिटिश सरकारने एक वर्षाची सक्तमजुरीची शिक्षा ठोठावली होती.
  • घाशीराम कोतवाल लेखक विजय तेंडुलकर. नाटकात नाना फडणिसांचे तथाकथित विकृतीकरण केल्यावरून नाटकावर आक्षेप घेतला गेला होता.
  • शॅंपेन आणि मारुती लेखक विवेक बेळे या नाटकाचे नाव बदलून ’माकडाच्या हाती शॅंपेन’ असे करावे लागले. १९ व्या महाराष्ट्र राज्य व्यावसायिक मराठी नाट्यस्पर्धेले सर्वोत्कृष्ट नाटकाचे बक्षीस मिळालेले नाटक.
  • संगीत भातुकलीचा खेळ लेखक धोंडो रामचंद्र करमरकर या बालनाट्यावर तत्कालीन इंग्रज सरकारने बंदी घातली होती.
  • सखाराम बाईंडर लेखक विजय तेंडुलकर. नाटकात साडी बदलण्याचे एक दृश्य होते. न्यायाधीशांनी ते पाहून नाटकावर बंदी घालण्याची मागणी फेटाळली.
  • मी नथुराम गोडसे बोलतोय लेखक प्रदीप दळवी. नथुराम गोडसे यांचे उदात्तीकरण केल्याचा आरोप. नाटकात शरद पोंक्षे यांची प्रमुख भूमिका आहे. या नाटकाचे ८००हून अधिक प्रयोग झाले आहेत.
  • हे राम नथुराम: लेखक-दिग्दर्शक-अभिनेते शरद पोंक्षे. या नाटकाविरुद्ध कोल्हापूर शहरातील केशवराव भोसले नाट्यगृहासमोर निदर्शने करण्यात आली. १९-१२-२०१६. संभाजी ब्रिगेड आणि स्वाभिमानी संघटना यांच्या कार्यकर्त्यांनीनीही औरंगाबादमधील संत तुकाराम नाट्यगृहाबाहेर आणि आत हे राम नथुराम या नाटकाविरुद्ध उग्र निदर्शने केली २१-१-२०१७. तेथे जमलेल्या शिवसैनिकांनी पोलिसांच्या मदतीने या कार्यकर्त्यांना चोपून काढले. दंगल करणाऱ्या कार्यकर्त्यांच्या अटकेनंतर नाटक पुन्हा सुरू झाले.
  • एक चावट संध्याकाळ नाटक फक्त प्रौढांसाठी असल्याने स्त्रियांना आयोजकांनी मनाई केलीबोरीवली नाट्यगृहाची बंदीमुंबई महापालिकेचीही बंदी
  • गांधी विरुद्ध गांधी लेखक अजित दळवी. गांधीच्या नावाचा तथाकथित दुरुपयोग. आक्षेप टिकला नाही.
  • गणपतीबाप्पा मोरया लेखक योगेश सोमण. याच नावाचे वेगळ्या लेखकाचे एक बालनाट्यही आहे, त्यावर आक्षेप नव्हता.
  • शिवाजी अंडरग्राउंड इन भीमनगर मोहल्ला लेखक संभाजी की राजकुमार? तांगडे-भीमनगर शब्दाबद्दल नांदेड पोलिसांचा आक्षेप)- नाटकाचे परीक्षण {} वर वाचता येईल). नाटकाला अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.
  • जय भीम, जय भारत या नाटकातल्या ’खैरलांजी’, कुत्रे’, ’रमाबाईनगर’ आदी शब्दांना परिनिरीक्षण मंडळाने हरकत घेतली आहे; या शब्दांऐवजी अनुक्रमे वैरांजली, श्वान, मीराबाईनगर असे शब्द वापरावेत अशी त्यांची सूचना आहे.
  • पती माझे छत्रपती संजय पवार. छत्रपती या शब्दाने शिवाजीची बदनामी होते म्हणून आरडाओरडा झाल्यावर, ह्या नाटकाचे आता ’पती माझे छत्रीपती‘ या नावाने प्रयोग होतात.
  • स्वदेशी नाटक -१९०६ लेखक गणेश बल्लाळ फणसाळकर सरकारी बंदी प्रयोगावर बंदी आल्यानंतर नाटकाच्या प्रती नाममात्र किमतीला विकल्या गेल्या.
                                     

30. परिनिरीक्षण मंडळ

कोणत्याही नाटकाचा प्रयोग करावयाचा असेल तर त्या नाटकाच्या संहितेच्या दोन प्रती. महाराष्ट्र राज्य परिनिरीक्षण मंडळाला सादर कराव्या लागतात. या सेन्सॉर बोर्डाचे दोन प्रतिनिधी ही संहिता वाचून त्याविषयीचा अभिप्राय बनवतात. मंडळाच्या अध्यक्षांची सही झाल्यावर एक प्रमाणपत्र आणि डीआर‍एम क्रमांक दिला जातो. हे प्रमाणपत्र किंवा हा क्रमांक नसेल तर नाटकाचा प्रयोग रंगभूमीवर करता येत नाही.

मात्र, महाराष्ट्र नाट्य-परिनिरीक्षण मंडळाची स्थापना १९९०मध्ये झाली असल्याने. जर नाटक इ.स. १९९० पूर्वीचे असेल तर त्याचे परिनिरीक्षण करण्याचा अधिकार सेन्सॉर बोर्डाला नाही. ते नाटक डीआर‍एम क्रमांकाशिवाय सादर करता येते.

                                     

31. मराठीतली काही बोल्ड नाटके

  • दोन बायका चावट ऐका लेखक सुदेश म्हशीलकर, संतोष कोचरेकर
  • ॲग्रेसिव्ह लेखक निनाद शरद शेट्ये
  • योनीमनीच्या गुजगोष्टी
  • गुपीत योनींच्या गुप्त गोष्टी लेखिका सोनिया चौधरी, दिग्दर्शक विक्रम पाटील
  • सखाराम बाईंडर लेखक विजय तेंडुलकर
  • चावट शेजारी लेखक-दिग्दर्शक कौस्तुभ किशोर कुलकर्णी
  • नाटक नको लेखक धर्मकीर्ती सुमंत
  • त्या चार योनींची गोष्ट मूळ कथा-Vagina, the Shadow of a Lady; मराठीलेखन दिग्दर्शन नितिनकुमार
  • मात्र रात्र मूळ इंग्रजी Bradley Haywards romantic comedy, LEGITIMATE HOOEY; मराठी अनुवाद सागर देशमुख
  • नशिल्या मुलीची मदमस्त कहाणी लेखक-दिग्दर्शक कौस्तुभ किशोर कुलकर्णी
  • म्युझिक सिस्टिम दिग्दर्शक विजय केंकरे
  • गेली एकवीस वर्षे धर्मकीर्ती सुमंत
  • एक चावट संध्याकाळ लेखक अशोक पाटोळे
  • अवध्य लेखक चि.त्र्यं. खानोलकर
  • एक चावट मधुचंद्र लेखक रमेश वारंग
                                     

32. दुहेरी तिहेरी भूमिका

एकाच नाटकात किंवा एकाच एकपात्रीत अभिनेते एकाहून अधिक भूमिका करत आले आहेत, अशी काही नाटके, व त्यांतील अभिनेत्याचे नाव:

  • जेव्हा यमाला डुलकी लागते दोन भूमिका, सुधा करमरकर
  • रणांगण २ किंवा ३, स्त्री कलाकार
  • गंमत जंमत विविध भूमिका, सोनाली चेऊलकर
  • हलकं फुलकं विविध भूमिका, रसिका ओक
  • गंमत जंमत विविध भूमिका, अरुण नलावडे
  • रथचक्र दोन, रोहिणी हट्टंगडी
  • बहुरूपी प्रशांत दामले २, प्रशांत दामले
  • थरार २, सतीश पुळेकर
  • जस्ट हलकं फुलकं सहा भूमिका, सागर कारंडे
  • तो मी नव्हेच
  • गंमत जंमत विविध भूमिका, रसिका ओक
  • चूक भूल द्यावी घ्यावी
  • सही रे सही तीन, भरत जाधव
  • हसवाफसवी सहा भूमिका - चिमणराव जोग/प्रिन्स वांटुंग पिन पिन/ नाना पुंजे/
  • बहुरूपी सदा इंगवले २, प्रशांत दामले
  • बे दुणे पाच पाच भूमिका, प्रशांत दामले
  • मुक्काम पोस्ट बोंबीलवाडी
  • हलकं फुलकं विविध भूमिका, विजय कदम
  • शंभु माझा नवसाचा
  • व्हॉटस युअर राशी? हिंदी चित्रपट. १२ भूमिका, प्रियांका चोप्रा

पटेल/ लुमुम्बा/बॉबी मॉड/कृष्णराव हेरंबकर, दिलीप प्रभावळकर

                                     

33. नाटक या विषयावरील मराठी पुस्तके

  • भारतीय नाट्यप्रयोगविज्ञान प्रा. अ.म. जोशी
  • खानोलकरांचे नाटक डॉ. माधवी वैद्य
  • स्त्री नाटककारांची नाटके स्नेहवर्धन प्रकाशन, मधुरा कोरान्ने
  • गडकऱ्यांची नाट्यसृष्टी नाट्यसमीक्षा, वसंत शांताराम देसाई
  • नट, नाटक आणि नाटककार वसंत शांताराम देसाई
  • दळवींची नाटके: एक अंतर्वेध डॉ. स्वाती कर्वे
  • ऐतिहासिक मराठी नाटक भीमराव कुळकर्णी
  • पडद्यामागील किस्से अरुण धाडीगावकर:रंगमंचाच्या मागे घडलेले कलावंतांचे आणि नाटककारांचे काही भन्‍नाट किस्से.
  • कलेचे कटाक्ष वसंत शांताराम देसाई
  • एकपात्री प्रयोग: स्वरूप आणि कलारूप डॉ. मधुरा कोरान्ने
  • आताची नाटके राजीव नाईक
  • रंगदर्शन मौज प्रकाशन या पुस्तकात काकासाहेब खाडिलकर ते जयंत पवार यांच्यापर्यंतच्या सात नाटकांच्या समीक्षासहित समाजातल्या प्रतिक्रियांची नोंद घेतली आहे.
  • चौकट दिग्दर्शनाची कुमार सोहोनी
  • ‘बेगम बर्वे विषयी रेखा इनामदार साने
  • किर्लोस्कर आणि देवल नाट्यसमीक्षा, वसंत शांताराम देसाई)
  • ज्ञानपीठ पुरस्कारित प्रतिभा नाट्यात्म-दर्शने प्रा. मधु पाटील
  • कुलीन स्त्रिया आणि रंगभूमी वसंत शांताराम देसाई
  • विद्याहरणाचे अंतरंग नाट्यसमीक्षा, वसंत शांताराम देसाई
  • कथारूप शेक्सपिअर अनेक खंड, प्रभाकर देशपांडे साखरेकर
  • दलित रंगभूमी आणि नाटक बबन भाग्यवंत
  • भारतीय रंगभूमीची परंपरा डॉ. माया सरदेसाई
  • बालगंधर्व: व्यक्ती आणि कला वसंत शांताराम देसाई
  • अस्ताई केशवराव भोळे
  • भारतीय प्रयोगकलांचा शास्त्रविचार
  • रंगदर्शन हिंदी नाट्यसमीक्षा, नेमिचन्द्र जैन
  • नाट्यकोश वि.भा. देशपांडे
  • मराठी संगीत रंगभूमीची वाटचाल श्रीपाद लाटकर
  • बोलता.बोलता. नाट्यविषयक मुलाखती, मधुरा कोरान्ने
  • विस्मरणात गेलेली नाटके डॉ. अरविंद वामन कुलकर्णी शोधमूलक, विश्‍लेषणात्मक आणि चिकित्सक नाट्यसमीक्षा असणारा ग्रंथ. या ग्रंथात महात्मा फुले यांच्या ‘तृतीय नेत्र’ १८५५ नाटकापासून पु. भा. डोंगरे यांच्या ‘संगीत चंद्रहास’१९०३ नाटकापर्यंतच्या क्रमाने बारा महत्त्वाच्या नाटकांवर विस्तृत असे शोधसमीक्षालेख समाविष्ट आहेत. पद्मगंधा प्रकाशन)
  • नाट्याक्षरे मधुरा कोरान्ने,
  • रिंगणनाट्य सहलेखक राजू इनामदार
  • महाराष्ट्राची लोकनृत्य नाट्यधारा हिरामण लांजे रमानंद
  • कालमुद्रा मराठी नाट्यसृष्टीची श्रीराम रानडे
  • संगीताने गाजलेली रंगभूमी न.वि ऊर्फ बाबुराव जोशी
  • स्त्री समस्या आणि आजचे नाटक स्नेहवर्धन प्रकाशन, मधुरा कोरान्ने
  • कलावंतांच्या सहवासात वसंत शांताराम देसाई
  • महानगरी नाटके २००० ते २०१० - नाट्यपरीक्षणे, लेखक - कमलाकर नाडकर्णी
  • रागरंग वसंत शांताराम देसाई
  • कथा दोन सोंगाड्यांची सोपान हरिभाऊ खुडे: गायक दत्ता महाडिक आणि तमासगीर गुलाबराव बोरगावकर यांचे चरित्र)
  • इब्सेन: व्यक्ती व नाटक अनिरुद्ध कुलकर्णी
  • खाडिलकरांची नाट्यसृष्टी नाट्यसमीक्षा, वसंत शांताराम देसाई
  • भरतमुनींचे नाट्यशास्त्र सरोज देशपांडे
  • रंगदेवतेचे आंग्लरूप: मुंबईतील अ-मराठी रंगभूमी हिंदी-इंग्रजी नाटकांचा परीक्षणसंग्रह, लेखक - अविनाश कोल्हे
  • मराठी नाटक आणि डॉक्टर प्रतिमा मधुरा कोरान्ने
  • मखमलीचा पडदा वसंत शांताराम देसाई
  • अ‍ॅबसर्ड थिएटर माणिक कानेड
  • एका खेळियाने दिलीप प्रभावळकर: किमान पाच आवृत्या; प्रभावळकरांच्या भूमिकांवरील लेखसंग्रह.
  • मराठी नाटक आणि रंगभूमी - विसावे शतक वसंत आबाजी डहाके
  • खानोलकरांची नाट्यसृष्टी डॉ. पुष्पलता राजापुरे-तापस
  • द थिएटर ऑफ द ॲबसर्ड डाॅ. सतीश पावडे. या पुस्तकाला महाराष्ट्र सरकारचा २०१८ सालचा ना.गो. नांदापूरकर पुरस्कार मिळाला आहे.
  • दहाव्या रांगेतून वसुंधरा काळे
  • बातचीत महेश एलकुंचवारांशी
  • नाटक: उमल आणि उमज संपादक डाॅ. मुकुंद करंबेळकर
  • Indian English Drama इंग्रजी, ॲटलांटिक पब्लिशर्स
  • नट, नाटक आणि आपण त्र्यं.वि. सरदेशमुख
  • नाटकवाल्याचे प्रयोग अतुल पेठे
  • नाटककाराची कला अनुवादित, मूळ लेखक - जे.बी. प्रीस्टले; मराठी अनुवाद - व.ह. गोळे
  • ललितकलेच्या सहवासा- त ‘ललितकलादर्श नाटक मंडळी’मधील आठवणी, पु.श्री. काळे
  • संस्कृत नाट्यसृष्टी गो.के. भट
  • दलित रंगभूमी आणि नाट्यचळवळ डॉ. मधुकर मोकाशी
  • नाट्यलेखन एक क्ष-किरण: लेखक - श्रीनिवास भणगे
  • सहा शोकनाट्ये: कमला, राजा इडिपस, एकच प्याला, वेड्याचं घर उन्हात, संध्याछाया, सवाई माधवरावाचा मृत्यू ह्या नाटकांच्या पार्श्वभूमीवर एकूण शोकांतिकांचेच विश्लेषण शशिकांत लोखंडे
                                     

34. संदर्भ

  • Art n views -प्रदीप वैद्य यांचे संकेतस्थळ

पहा: महाराष्ट्रातील नाट्य संस्था, नाट्यस्पर्धा, एकपात्री नाटक, अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलन

                                               

अंडर द कार्पेट

अंडर द कार्पेट हा २०२१ साली प्रदर्शित झालेला टोपे अलाके यांनी लिहिलेला व दिग्दर्शित केलेला नायजेरियन रोमँटिक नाटक चित्रपट आहे. या चित्रपटात इयाबो ओजो, देयेमी ओकलांवॉन आणि ताना अ‍ॅडेलाना मुख्य भूमिकेत आहेत. या चित्रपटाचा प्रीमियर ७ मार्च २०२१ रोजी आयमॅक्स सिनेमामध्ये झाला होता आणि १२ मार्च २०२१ रोजी थिएटर रिलीज झाला होता.

                                               

गंगूबाई काठियावाडी

गंगूबाई काठियावाडी हा आगामी हिंदी भाषेतील चरित्रात्मक गुन्हेगारी-नाटक शैलीतील चित्रपट आहे जो संजय लीला भन्साळी दिग्दर्शित असून जयंतीलाल गाडा आणि संजय लीला भन्साळी निर्मित आहे. या चित्रपटात आलिया भट्ट, विजय राज, इंदिरा तिवारी आणि सीमा पाहवा यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.अजय देवगण आणि इमरान हाश्मी या चित्रपटात विस्तृत भूमिका घेत आहेत. हा चित्रपट ३० जुलै २०२१ रोजी प्रदर्शित होणार आहे.

टेड लेव्हाइन
                                               

टेड लेव्हाइन

फ्रँक थियोडोर टेड लेव्हाइन हा अमेरिकन चित्रपट, नाटक आणि दूरचित्रवाणी अभिनेता आहे. याने सायलेन्स ऑफ द लँब्स, नोव्हेर टू रन, मेम्वार्स ऑफ अ गेइशा यांसह अंदाजे ५० चित्रपटांमध्ये अभिनय केला आहे. याने मंक या दूरचित्रवाणी मालिकेत कॅप्टन लीलँड स्टॉटलमायरची भूमिका केली होती.

Free and no ads
no need to download or install

Pino - logical board game which is based on tactics and strategy. In general this is a remix of chess, checkers and corners. The game develops imagination, concentration, teaches how to solve tasks, plan their own actions and of course to think logically. It does not matter how much pieces you have, the main thing is how they are placement!

online intellectual game →